بنزین در ایران: گذشته، حال و آینده

بنزین، سوختی حیاتی و موتور محرک اقتصاد و زندگی روزمره در دنیای امروز است. در ایران نیز با توجه به جایگاه ویژه صنعت نفت و گاز، تولید، مصرف و مسائل مرتبط با آن همواره مورد توجه بوده است. این مقاله به بررسی پیشینه، وضعیت فعلی و آینده بنزین در ایران می‌پردازد و در نهایت راهکارهای کلان برای مدیریت این حوزه را ارائه می‌دهد.

• پیشینه و مسیر توسعه تولید بنزین در ایران

مصرف بنزین در ایران به سال‌های آغازین قرن بیستم و با ورود اولین خودروها باز می‌گردد. با این حال، تولید بنزین در داخل کشور سابقه طولانی‌تری دارد. اولین پالایشگاه نفت در آبادان در سال ۱۲۹۱ شمسی (۱۹۱۲ میلادی) به بهره‌برداری رسید، اما تولید بنزین به عنوان فرآورده اصلی در مقیاس صنعتی از سال ۱۳۰۳ شمسی آغاز شد. پس از ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۳۳۰، شرکت ملی نفت ایران مسئولیت تولید و توزیع فرآورده‌های نفتی از جمله بنزین را بر عهده گرفت.

پیشینه تولید بنزین در ایران

• شرکت‌های تولیدکننده بنزین در ایران

در حال حاضر، تولید بنزین در ایران توسط شرکت‌های پالایش نفت دولتی و زیرمجموعه شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران انجام می‌شود. برخی از مهمترین پالایشگاه‌های تولیدکننده این ماده در ایران عبارتند از:

• پالایشگاه نفت آبادان

• پالایشگاه نفت اصفهان

• پالایشگاه نفت تهران

• پالایشگاه نفت بندرعباس

• پالایشگاه نفت اراک

• پالایشگاه نفت تبریز

• پالایشگاه نفت لاوان

• پالایشگاه نفت شیراز

• پالایشگاه نفت ستاره خلیج فارس

پالایشگاه ستاره خلیج فارس به عنوان بزرگترین پالایشگاه میعانات گازی جهان، نقش بسزایی در خودکفایی ایران در تولید آن داشته است.

• میزان تولید و مصرف و ناترازی بنزین

میزان مصرف و تولید بنزین در ایران در طول سالیان متمادی دچار نوسانات زیادی بوده است. در گذشته و به دلیل ناکافی بودن ظرفیت تولید داخلی، ایران واردکننده بود. با راه‌اندازی پالایشگاه‌های جدید و بهینه‌سازی پالایشگاه‌های موجود، به تدریج واردات کاهش یافت و در سال‌های اخیر با تکمیل فازهای پالایشگاه ستاره خلیج فارس، ایران به خودکفایی در تولید آن دست یافت. با این حال، رشد فزاینده مصرف و عدم تناسب با رشد تولید، منجر به ناترازی بنزین در برخی دوره‌ها شده است. به عنوان مثال، در حال حاضر میانگین مصرف روزانه در کشور حدود ۱۱۰ میلیون لیتر است که در مقاطع پرمصرفی مانند تعطیلات به بیش از ۱۳۰ میلیون لیتر نیز می‌رسد.

مصرف بنزین در ایران

• قیمت و کیفیت بنزین

قیمت بنزین در ایران همواره یکی از مهمترین موضوعات مورد بحث در اقتصاد کشور بوده است. در طول تاریخ بارها دستخوش تغییر و اصلاح شده و معمولاً به صورت یارانه‌ای و پایین‌تر از قیمت فوب خلیج فارس عرضه می‌شود. این مسئله باعث شده است که قیمت در ایران در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان بسیار ارزان‌تر باشد و زمینه قاچاق آن را فراهم آورد.

در گذشته، کیفیت بنزین تولیدی در ایران از نظر اکتان و آلایندگی با استانداردهای بین‌المللی فاصله داشت. اما با سرمایه‌گذاری در طرح‌های بهینه‌سازی و تولید آن با کیفیت بالاتر در پالایشگاه‌ها، کیفیت بنزین تولیدی به تدریج بهبود یافت. در حال حاضر، بنزین معمولی (با اکتان ۸۷ تا ۹۱) و بنزین سوپر (با اکتان بالاتر) در کشور عرضه می‌شوند. تلاش بر این است که با استاندارد یورو ۴ و یورو ۵، کیفیت سوخت عرضه شده در کشور بیش از پیش ارتقا یابد.

• الگوی مصرف و چالش‌های آینده

تعداد خودروهای فعال در ایران در سال‌های اخیر رشد بسیار چشمگیری داشته است. طبق آمار رسمی، در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۹.۶ میلیون خودرو پلاک شده در کشور وجود دارد. بر اساس آمارها، تعداد کل خودروها و موتورسیکلت‌ها از ۲۵ میلیون دستگاه فراتر رفته است. متوسط مصرف خودروهای داخلی همچنان بالاست و حدود ۸ تا ۹ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر برآورد می‌شود که نسبت به استاندارد جهانی فاصله دارد. با توجه به فرسوده بودن بخش قابل توجهی از این ناوگان و همچنین عدم فرهنگ‌سازی مناسب در زمینه رانندگی و مصرف بهینه، مصرف میانگین بنزین در کشور بالاست.

اگر روند فعلی ادامه یابد، مصرف بنزین کشور در چند سال آینده از مرز ۱۳۰ میلیون لیتر در روز عبور خواهد کرد. در مقابل، ظرفیت تولید پالایشگاه‌های فعلی در حالت پایدار تقریباً نزدیک به همین سطح است و بدون سرمایه‌گذاری جدید یا مدیریت تقاضا، ناترازی بنزین اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. آینده مصرف و تولید بنزین در ایران با چالش‌های مهمی روبرو است و رشد مصرف به دلیل افزایش تعداد خودروها، قیمت پایین سوخت و فرسودگی ناوگان حمل و نقل ادامه دارد. راهبردهای کلان انرژی دنیا نیز به سمت کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی و حرکت به‌سوی سوخت‌های پاک و خودروهای برقی است، موضوعی که ایران نیز نمی‌تواند از آن جدا بماند.

• راهکارهای کلان برای رفع ناترازی بنزین

برای رفع شکاف میان مصرف و تولید بنزین، اتخاذ یک رویکرد جامع ضروری است:

• بهبود بهره‌وری ناوگان: الزام خودروسازان داخلی به تولید خودرو با مصرف زیر ۶ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر و اجرای طرح نوسازی ناوگان فرسوده.
• تنوع‌بخشی به سبد سوخت: توسعه زیرساخت CNG برای جایگزینی بخشی از تقاضای بنزین با گاز طبیعی و حمایت از واردات و تولید خودروهای هیبریدی و برقی.
• سیاست قیمتی هوشمند: اجرای نظام پلکانی، به این صورت که مصرف در حد نیاز خانوار با نرخ یارانه‌ای و مصرف مازاد با نرخ آزاد محاسبه شود. درآمد حاصل از این سیاست نیز به تقویت حمل‌ونقل عمومی و حمایت از دهک‌های کم‌درآمد تخصیص یابد.
• ارتقای کیفیت و ظرفیت تولید: تکمیل طرح‌های توسعه پالایشگاه‌های آبادان، اصفهان و شازند برای افزایش ظرفیت و ارتقای کیفیت به استاندارد یورو ۵.

اصلاح الگوی مصرف ؛ توسعه حمل و نقل عمومی

جمع‌بندی

بنزین در ایران تنها یک فرآورده نفتی نیست، بلکه مسئله‌ای چندوجهی است که بر اقتصاد، محیط زیست و رفاه اجتماعی اثر مستقیم دارد. تجربه نشان داده است که افزایش تولید به‌تنهایی پاسخگوی رشد تقاضا نیست. بنابراین، راهکار کلان کشور باید بر مدیریت هوشمند مصرف، تنوع سوخت، ارتقای بهره‌وری و سرمایه‌گذاری در آینده انرژی پاک متمرکز باشد. تنها در این صورت است که می‌توان ناترازی بنزین را به شکلی پایدار برطرف کرد و امنیت انرژی کشور را تضمین نمود.

شرکت پتروپالایش میرداماد صفه یکی از شرکت‌های زیر مجموعه شرکت پالایش نفت اصفهان در سال ۱۴۰۱ تاسیس و آغاز به فعالیت نمود. شرکت میرداماد صفه با بهره گیری از مخازن، سیستم بارگیری و با تکیه بر دانش، تجربه و تلاش کارکنان متخصص خود نه تنها سعی در بهبود زنجیره ارزش تامین انواع فرآورده های نفتی را دارد، بلکه ضمن گسترش فعالیت‌های بازرگانی بین المللی، به سرمایه گذاری در پروژه های نوین پالایشی نگاه ویژه‌ای دارد.

تهیه و تنظیم: سید مجتبی توکلی